Háskólinn á Akureyri

Bakgrunnur verkefna sem þarf að vinna

Inngangur
Þessi tillaga fylgir eftir markmiðum Ferðamálaáætlunar 2006-2015, sem gefin er út af ráðuneyti ferðamála um eflingu rannsókna í ferðamálum á Íslandi. Er tillagan sú að Rannsóknamiðstöð ferðamála verði kjarninn í öndvegissetri um rannsóknir á ferðamálum á Íslandi í samvinnu við atvinnugreinina og háskóla víða um heim.

Rannsóknamiðstöð ferðamála er studd sameiginlega af Háskóla Íslands, Háskólanum á Akureyri, Hólaskóla - Háskólanum að Hólum, Samtökum ferðaþjónustunnar og Ferðamálastofu. Allir hafa þessir aðilar sameiginlega hagsmuni af því að efla rannsóknir og menntun í ferðaþjónustu og auka þekkingu í greinum tengdum ferðamálum. Tengsl milli þessara ólíku aðila gefa færi á að samnýta aðstöðu og færni hvors annars og um leið styrkja samband háskólastarfs og atvinnulífs. Rannsóknamiðstöð ferðamála er miðpunktur þessara tengsla og eflir þannig samskipti milli lykilaðila í greininni og í gegnum erlent samstarf við álíka aðila um allan heim. Alþjóðleg vídd rannsókna við miðstöðina er stór og helgast ekki hvað síst af því að Ísland er vinsæll og heimsþekktur áfangastaður, sem fræðimenn í greinum er snúa að ferðamálum hafa ekki farið varhluta af. Fjöldi aðila hefur leitað eftir samstarfi og listi þarfra verkefna sem bíða úrvinnslu langur og verður tekin fyrir hér að neðan.

Allar rannsóknir við miðstöðina eru skipulagðar í kringum þrjár rannsóknaráætlanir sem hver um sig skilgreinir forgangsröðun og samhengi einstakra rannsóknarverkefna. Þessar áætlanir snúa að:

a) Hagrænum áhrifum ferðaþjónustu
b) Menningu og ferðaþjónustu
c )Ferðamennska og umhverfi

Á grunni þessara áætlana snýst þessi tillaga um að gera nýsköpunarstarfsemi í ferðaþjónustu að álitlegum fjárfestingarkosti, efla rannsóknir á samtímamenningu samhliða þeirri áherslu sem nú er lögð á alþjóðlega ímynd landsins og áherslum um rannsóknir á auðlindum lands og sjávar og hvernig nýta megi náttúrulegar auðlindir betur með sjálfbærum hætti. Einnig nær tillagan til áherslna um rannsóknir sem snúa að innviðum íslensks samfélags, sérstöðu þess og séreinkennum, sem og til rannsókna á skapandi greinum þar sem nýsköpun, menningarstarfsemi, afþreying og fjárfestar mætast og ný starfsemi vex fram.

Markmið
Markmið Rannsóknamiðstöðvar ferðmála eru að efla rannsóknir og menntun á sviði ferðamála, styrkja tengsl háskólastarfs og atvinnulífs og auka þekkingu um ferðamál gegnum erlent samstarf. Helstu verkefni snúast um rannsóknir í faginu, samstarf við innlenda og erlenda rannsóknaraðila og atvinnulíf, útgáfu fræðirita og kynningarbæklinga, upplýsingamiðlun, ráðgjöf og að gangast fyrir námskeiðum, ráðstefnum og fyrirlestrum í ferðamálafræðum. Með eflingu rannsókna verða fræðin treyst í sessi og nýsköpun efld í uppbyggingu ferðaþjónustu, forsendur fagmennsku treystar, gæðaviðmið þróuð og menntun efld.

Tillagan styrkir fræði og framkvæmd með því að tengja saman rannsóknir og þarfir atvinnugreinarinnar.
Hún hefur gildi fyrir ferðamálafræðin með því að:

• samhæfa rannsóknaráherslur
• skapa aðgengi að þeirri þekkingu sem þegar hefur verið búin til
• nýta betur fjármagn og mannauð til rannsókna
• auka miðlun og dreifingu rannsókna niðurstaðna
• hvetja til frekari rannsókna
• þétta raðir þeirra sem stunda rannsóknir ferðamálum

Hún hefur gildi fyrir atvinnugreinina með því að:

• efla þekkingu á ferðaþjónustu
• skapa efnivið til vöruþróunar og stefnumótunar
• veita innsýn í málefni markaðssetningar og kynningar
• efla fagmennsku í markaðssetningu og miðlun
• hvetja til bestu mögulegu vinnubragða við verndun, notkun og þróun auðlinda ferðaþjónustu
• þróa fagmennsku og skapa ný störf
• búa til samræðu vettvang ferðaþjónustu og ferðamálafræða

Bakgrunnur verkefna
Til að ná markmiðum eru þrjár rannsóknaráætlanir sem halda eiga utan um rannsóknir hver á sínu sviði ferðamála. Innan hverrar eru skilgreind brýn rannsóknarefni sem með samvinnu við atvinnugreinina og erlenda samstarfsaðila ættu hver að geta leitt til nýsköpunar, stefnumótunar, traustari fagmennsku og eflingar fræða á alþjóðlegan mælikvarða. Áætlanir og rannsóknarefni þeirra eru:

I. Hagræn áhrif ferðaþjónustu

1. Greining á ferðahegðun og neyslumunstri innlendra og erlendra ferðalanga
   1. Kannanir á neyslu og neysluvenjum innlendra sem erlendra ferðamanna
   2. Mat og greining á hvötum virkar eftirspurnar - markaðsrannsóknir á upprunasvæðum
   3. Greining á forsendum og útreikningum hliðarreikninga Hagstofu
      
      
2. Efnahagslegt stoðkerfi ferðaþjónustu og innviði
   1. Greining á innviðum ferðaþjónustu
   2. Greining á stoðkerfi ferðaþjónustu og nýsköpunarkerfum
   3. Skilgreining atvinnugreinar
      
      
3. Stefnumótun og framtíðarsýn ferðaþjónustu (e. strategic planning) samræmt milli landshluta.
   1. Úttekt á íslenskri ferðaþjónustu eftir landshlutum
   2. Greining á rekstrarumhverfi ferðaþjónustufyrirtækja
      
      
4. Frumkvöðlastarf, nýsköpun og stjórnunarhættir
   1. Stjórnunarhættir í íslenskri ferðaþjónustu
   2. Hvatar frumkvöðla
   3. Brúa bil fræða og vöruþróunar eftir landshlutum
   4. Hlutverk ólíkra aðila og stofnanna í nýsköpun og vöruþróun
      
      
5. Kortleggja margfeldisáhrif ferðaþjónustu eftir svæðum á Íslandi (e. mapping the multiplier)
   1. Áhersla á viðtöl við rekstraraðila ferðaþjónustu á ákveðnum svæðum til að skoða tekjur og ráðstöfun fjármuna, hvar eru birgjar

II. Menning og ferðaþjónusta

1. Áhrif ferðaþjónustu/ferðamennsku á menningu og samfélag.
   1. Ímynd Íslands, þróun vörumerkis (e. branding)
   2. Myndun, mótun og markaðssetning menningar og menningararfleiðar
   3. Saga ferðaþjónustu á Íslandi
   4. Samfélagsleg þolmörk - samfélagsleg sjálfbærni
   5. Menningarleg áhrif ferðaþjónustu
   6. Hugmyndir menningargeirans um hlutverk sitt í ferðaþjónustu
   7. Væntingar og viðhorf Íslendinga til ferðafólks og þjónustu við það
   8. Menning, ferðaþjónusta og byggðaþróun
      
      
2. Framboð, nýsköpun og vöruþróun í menningar ferðaþjónusta á Íslandi:
   1. Matur - handverk - söfn - fræðasetur - sögusýningar - hátíðir og viðburðir - tónlist - atvinnuvegasýningar - leiksýningar og listir.
   2. Frumkvöðlastarf á sviði menningar og ferðaþjónustu
   3. Vinnustaðamenning í íslenskri ferðaþjónustu
   4. Gæðamál í markaðssetningu menningar
   5. Sjálfbær notkun menningar og menningararfs
      
      
3. Viðhorf og upplifun ferðafólks
   1. Væntingar og kröfur ferðafólks til menningar
   2. Reynsla þeirra af upplifun og neyslu menningar
   3. Ferðahegðun - neysla ferðafólks á menningu
   4. Túlkun og upplifun á menningarverðmætum
   5. Túlkun og upplifun á markaðssetningu menningar
   6. Hugmyndir um menningu áfangastaðar
   7. Tengsl væntinga og upplifana

III. Ferðamennska og umhverfi

1. Þolmörk ferðamennsku
   1. Áhrif ferðamennsku á umhverfi
   2. Upplifun ferðamanna á umhverfi
   3. Mat ósnortinna víðerna
   4. Kortlagning og samþætting upplifunar, náttúrufars og grunngerðar
   5. Skipulag og stjórnun ferðamennsku
      
      
2. Landnýtingaráætlun ferðamennsku
   1. Heildarskipulag friðlýstra svæði m.t.t. ferðamennsku
   2. Greining hagsmunatengsla mismunandi landnýtingar
   3. Greining á gildi landslags fyrir ferðamennsku
   4. Ferðamennska og landfræðileg upplýsingarkerfi (LUK)
   5. Þróun og hönnun ákvörðunarkerfis til uppbyggingar og stýringar sjálfbærrar ferðamennsku
   6. Gæðastjórnun í ferðaþjónustu
   7. Umhverfisstjórnun í ferðaþjónustu
      
      
3. Sjálfbær ferðamennska
   1. Visthæf ferðamennska (e. eco-tourism)
   2. Ferðamennska og þjóðgarðar
   3. Ferðamennska og loftslagsbreytingar
   4. Markaðssetning umhverfis
   5. Þróun og uppbygging áfangastaða
      
      
4. Náttúruferðamennska
   1. Nýsköpun í ferðaþjónustu byggð á náttúruauðlindum
   2. Nýting landbúnaðar í þágu ferðamennsku
   3. Nýting sjávarútvegs í þágu ferðamennsku
   4. Fuglaskoðun
   5. Veiði í ám, vötnum og á sjó
   6. Skotveiðitengd ferðaþjónusta
   7. Akademísk ferðaþjónusta í þágu umhverfis
   8. Víðernisferðamennska
   9. Árstíðabundin ferðamennska
      

Framkvæmd
Rannsóknamiðstöð ferðamála er kjarni öndvegissetursins og mun hýsa og hafa umsjón með framkvæmd. Miðstöðin mun halda utan um gögn, upplýsingar og útgefið efni, í samvinnu við gagnamiðstöð Ferðamálastofu, og hefur umsjón með bókhaldi og fjárreiðum og rannsóknum sem heyra beint undir tillöguna.

Einn rannsóknarhópur stendur að baki tillögu þessari með fulltrúum frá Háskóla Íslands, Háskólanum á Akureyri og Hólaskóla - Háskólanum á Hólum. Síðar verða rannsóknarhópar skipulagðir í kringum hverja áætlun á grunni þeirra stofnanna sem hafa lýst yfir vilja til samstarfs og listaðar eru að neðan. Hlutverk þeirra sem verða í kjarna hvers hóps er að laða að fræðafólk og ungt upprennandi vísindafólk, skipuleggja miðlun á efni rannsókna, miðla þeim og efna til frekara rannsóknarsamstarfs til framtíðar.

Starfshópur - hæfni og reynsla
(í stafrófsröð)

Anna Dóra Sæþórsdóttir

Dósent við land og ferðamálafræðistofu Háskóla Íslands.

Menntun: Háskóli Íslands: B.Sc. í landfræði 1990, M.Sc. í landfræði frá jarð og landfræðiskor 1992, nám til kennsluréttinda 1993. Fulbright styrkþegi við University of Minnesota 1994.

Rannsóknir til þessa: Hefur leitt þolmarkarannsóknir frá árinu 2000, skipulagt þær og framkvæmt. Þar áður sinnti hún rannsóknarstörfum fyrir Landsvirkjun og iðnaðarráðuneytið á áhrifum virkjana norðan Vatnajökuls á ferðamennsku. Þar áður var hún ritari nefndar á vegum Norrænu embættisnefndarinnar sem fjallaði um visthæfa ferðamennsku.

Edward H. Huijbens

Forstöðumaður Rannsóknamiðstöðvar ferðamála og dósent við viðskipta og raunvísindadeild Háskólans á Akureyri.

Menntun: Háskóli Íslands: B.Sc. í landfræði; Durham háskóli í Englandi: MA í rými, menning og pólitík (e. space, culture and politics); Durham háskóli í Englandi: PhD í menningarlandfræði.

Rannsóknir til þessa: Helstu rannsóknir hafa snúið að mótun og myndun rýmis og umhverfis og hvernig einstaklingar skynja, upplifa og móta það rými sem umleikis þá er. Þar má nefna rannsóknir um rými, list og umhverfi; rannsóknir á almannarýmum í borgum og bæjum; rannsóknir á landslagi og mótun þess í ferðalögum þá helst á jeppum. Einnig hafa rannsóknir snúið að nýsköpun og vöruþróun þá sérstaklega í samhengi við norræna ferðaþjónustu.

Guðrún Helgadóttir

Prófessor við Ferðamáladeild Háskólans á Hólum.

Menntun: Kennaraháskóli Íslands: B.Ed. í handlistum; University of Victoria: Kennsluréttindanám í myndlist; University of British Columbia: MA í kennslufræði myndlistar; University of British Columbia: PhD í námskrár og kennslufræðum.

Rannsóknir til þessa: Menningararf með megin áherslu á miðlun hans. Í masters og doktorsnámi skoðaði hæun sérstaklega hvernig handmenntakennarar skilja hlutverk sitt og þá kennslugrein sem þeir hafa valið sér (e. curriculum identity). Undanfarin ár hefur athyglin beinst meira að miðlun menningar og menningararfs í ferðamennsku/ferðaþjónustu. Stærstu verkefnin hafa verið annarsvegar að skoða hestamennsku, sem aðdráttarafl í menningartengdri ferðaþjónustu og hinsvegar að rannsaka menningu sem þátt í skilgreiningu áfangastaðar.

Gunnar Þór Jóhannesson

Ný doktors staða við Mannfræðistofnun Háskóla Íslands og verkefnisstjóri við Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands.

Menntun: Háskóli Íslands: BA og MA í mannfræði. Roskilde Universitetscenter: PhD. við ‘Institut for Miljø, Samfund og Rumlig Forandring'.

Rannsóknir til þessa: Samfélagslegar breytingar í kjölfar hnattvæðingar; bjargráðum og félagslegum auði í íslensku dreifbýli sem og rannsóknir á tengslum stofnana og nýsköpunar á norðlægum jaðarsvæðum. Í doktorsnámi var unnið kerfisbundið með samband menningar og hagkerfis í rannsókn á nýsköpunarferlum og frumkvöðulshætti í menningar ferðaþjónustu á Íslandi og í Færeyjum.

Katrín Anna Lund

Lektor við land og ferðamálafræðistofu HÍ.

Menntun: BA prófi í mannfræði frá HÍ 1991, MA frá sama skóla í félagmannfræði 1992 og 1998 PhD frá Manchester háskóla í mannfræði.

Rannsóknir til þessa: Til 2006 sinnti hún rannsóknum í Englandi og Skotlandi við háskólann í Darby (1998-1999), Victoria á Nýja Sjálandi (2000-2001), Aberdeen (2001-2003) og Queens í Belfast (2003-2006), en hún gegndi stöðu við alla skólana. Hennar rannsóknir snúa að skynjun á umhverfi og upplifun fólks í ferðum um náttúru.

Kjartan Bollason

Lektor við ferðamáladeild Hólaskóla.

Menntun: 1995 BA í enskum og þýskum fræðum frá háskólanum í Augsburg og frá HÍ, 2002 MA í umhverfisfræðum frá HÍ, er í PhD námi við Oxford Brooks University.

Rannsóknir til þessa: Hann hefur yfirumsjón með umhverfisstefnu Hólaskóla og hefur sinnt rannsóknum á náttúruferðamennsku og sjálfbærri ferðamennsku á Íslandi, Grænlandi og Norðurlöndum með styrkjum frá ýmsum norrænum sjóðum, s.s. NPP.

Martin Gren

Dósent við Ferðamáladeild Háskólans á Hólum og sérfræðingur við Rannsóknamiðstöð ferðamála.

Menntun: Háskólinn í Gautaborg: Grunngráða og framhaldsnámskeið í skipulagsfræðum; Háskólinn í Gautaborg: PhD í mannvistarlandfræði 1994.

Rannsóknir til þessa: Rannsóknir snúast helst um skilning og túlkun á rýmis hugtakinu í gegnum orðfæri menningar og félagsvísinda. Rannsóknir hafa snúist um stofnannavæðingu geðsýki, birtingarmyndir upplýsingatækni og menntun í landfræði. Þannig eru áherslur á hvernig menning og náttúra myndast og mótast í íslenskri ferðaþjónustu.

Rannveig Ólafsdóttir

Dósent við land og ferðamálafræðistofu Háskóla Íslands og sérfræðingur við Rannsóknamiðstöð ferðamála.

Menntun: Háskóli Íslands: B.Sc. í landfræði 1992; jarðfræði 1994; og kennsluréttindi 1994. Háskólinn í Lundi, Svíþjóð: PhD í náttúrulandfræði 2001.

Rannsóknir til þessa: Helstu rannsóknaefni beinast að breytingum á ástandi lands, þolmörkum umhverfis, áhrifum ferðamanna á umhverfi, ferðamennsku og umhverfi, umhverfisskipulagi og umhverfisstjórnun, og landfræðilegum upplýsingakerfum.

Aðilar
Eftirfarandi háskólar og fræðasetur eru þegar samstarfsaðilar að þessari tillögu:

Samtök fyrirtækja í ferðaþjónustu (SAF), Land og ferðamálafræðiskor Háskóla Íslands Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands, Mannfræðistofnun Háskóla Íslands, Háskólasetrið á Höfn, Háskólinn á Akureyri, Hólaskóli - Háskólinn á Hólum, New Zealand Tourism Research Centre (NZTRI), Finnish University Network for Tourism Research (FUNTS), landfræðideild Durham háskóla (Bretlandi), landfræðideild háskólans í Umeå (Svíþjóð), Reykjavíkur Akademían, háskólinn í Hróarskeldu (Danmörku), háskólinn í Finnmörku (Noregi), Centre for Tourism and Cultural Change, Leeds Metropolitan háskólanum (Bretlandi), GIS Centre við háskólann í Lundi (Svíþjóð).

Á grunni þessa tengslanets sem stendur að baki þessari tillögu og við vinnu við þær þrjár áætlanir sem þarf að koma strax í framkvæmd og skilgreindar eru að ofan, mun mótast grunnur að samstarfi í kringum einstök verkefni sem eru skilgreind í áherslum áætlananna. Einstök verkefni munu þannig vinnast samhliða og í framhaldi af grunn skipulagi rannsóknaráætlananna. Einnig er samstarfið vettvangur fyrir fræðimenn og ferðþjónustuaðila til að skilgreina frekari verkefni sem vinna þarf og upprennandi vísindafólk á ýmsum háskólastigum og í margháttuðu námi gætu unnið.

Gildi fyrir íslenskt samfélag
Markmið samstarfsins er að móta, skilgreina, skipuleggja og framkvæma rannsóknir í samvinnu við og í þágu ferðaþjónustu sem er sú atvinnugrein sem vex hvað hraðast á landinu um þessar mundir. Með vönduðum og ítarlegum rannsóknum sem miðlað er með öflugum hætti til greinarinnar munu heilindum vera viðhaldið við markaðssetningu ferðaþjónustu gagnvart neytendum og seljendum. Ferðaþjónustan mun þannig hafa betur færi á að þróast í takt við íslenskt samfélag og komið verður í veg fyrir að hún hugsanlega einangrist í kringum ódýra markaðssetningu til miska fyrir menningu, umhverfi og arð af greininni. Að sama skapi ættu vandaðar rannsóknir á samspili ferðamennsku, umhverfis og samfélags að geta eflt þjóðarvitund og tryggt varðveislu helstu auðlinda ferðaþjónustu, sem bæði gerir Ísland að eftirsóknaverðari áfangastað og tryggir að upplifun ferðafólks sé eins nærri sanni og mögulegt er.

Yfirlit framkvæmda