Í framhaldi af grein Steingríms Jónssonar (Morgunblaðið 23. nóvember) um ágætis ástand í hafinu við Ísland er vert að líta nánar á stöðu helstu nytjastofna okkar, spurningin er hvort er mögulegt að veiða meira af þeim?
Umfjöllun um stöðu fiskistofna við Ísland hefur mikið til snúist um þorskinn. Þorskstofninn er sannarlega ekki í hæstu hæðum um þessar mundir, uppbygging stofnsins hefur ekki gengið þrautalaust og vilja sumir meina að hann sé í stofnstærðarkreppu. Vert er þó að benda á að hrygningarstofn þorsks hefur ekki verið stærri síðan 1981, ef árið 2005 er undanskilið. Staða nokkurra annarra mikilvægra stofna, svo sem grálúðu, lúðu, skarkola, rækju, loðnu og hörpudisks, er ennfremur veik. Umræða um stofna sem staðið hafa styrkum fótum síðastliðin ár hefur hinsvegar farið töluvert lægra. Staða ýsu, ufsa, löngu, skötusels, íslenskrar síldar, humars, steinbíts, langlúru og þykkvalúru er með miklum ágætum. Flestir þessara stofna eru í raun stærri en þeir hafa nokkurn tíman verið mældir áður. Aðrir nytjastofnar eins og karfi, hrognkelsi, kolmunni og keila standa einnig ágætlega. Samtímis ágætum skilyrðum í hafinu við Ísland hafa einnig nýir nytjastofnar eins og norsk-íslensk síld og makríll birst í umtalsverðu magni. Samkvæmt ofangreindri frekar óvísindalegri mælistiku eru því 7 meginstofnar hér við land sem standa illa eða fremur illa, 4 í jafnvægi og 11 standa mjög vel (sjá nánari upplýsingar um stöðu stofna á http://www.fisheries.is ). Getum við annað en verið þokkalega sátt við þetta? Vissulega má gera betur og við stefnum auðvitað að því, en það er samt full ástæða til bjartsýni.
Í núverandi efnahagsástandi hefur verið töluverð umræðu um hvort leyfa eigi meiri veiðar en Hafrannsóknastofnunin leggur til, til þess að fá mikilvægan gjaldeyri inn í landið. Þrátt fyrir bágborinn efnahag verðum við samt að velta því fyrir okkur hvað við missum í staðinn. Spurningunni um hvað muni líklega gerast með þorskinn er að mestu svarað í árlegri skýrslu Hafrannsóknastofnunarinnar um stöðu stofna við Ísland. Meiri nýting núna hefur einfaldlega í för með sér minni möguleika á nýtingu í framtíðinni (þ.e.a.s. ef ætlunin er að byggja upp stofninn). Spurningin hvort veiða á fiskinn strax og auka þannig gjaldeyrisstreymi til landsins nú þegar eða geyma fiskinn í hafinu til næstu ára er því ekki lengur fiskifræðileg, heldur hagfræðileg. En hvað með hina stofnana sem standa vel?
Ýsustofninn hefur á síðustu árum verið stærri en hann hefur nokkurn tímann mælst. Að sama skapi hafa veiðar aukist verulega og hefur það verið afar mikilvægt fyrir sjávarútveginn nú þegar þorskstofninn er í lægð. Líklegt er þó að núverandi ástand verði ekki til langframa og mun ýsustofninn því líklega minnka aftur og eru teikn um það þegar á lofti. En er þá ekki ráð að veiða meira úr stofninum núna? Jú vissulega væru tækifæri til þess ef mikilvægir skammtímahagsmunir krefjast þess. Hinsvegar er leyfður afli talsvert umfram ráðgjöf og því hæpið að auka aflann mikið meira. Aukinn ýsuafli mundi líka hafa í för með sér aukinn meðafla smáþorsks sem er ekki æskilegt við þessar aðstæður. Sé farið yfir hina stofnana sem eru í góðu standi á svipað við, leyfður afli er meiri en Hafrannsóknastofnunin lagði til á þeim flestum. Til langs tíma er ekki æskilegt að leyfa afla umfram líffræðilegar ráðleggingar Hafró en eins og ástandið er núna var þetta ef til vill ekki svo galið. Stofnarnir eru í góðu ástandi og því er líffræðilega áhættan lítil þó afli sé umfram ráðleggingar. Það var reyndar afar heppilegt að þessir stofnar voru í góðu ástandi nú þegar harðnar á dalnum, ef aðeins þorskstofninn hefði verið það líka. Makríllinn hefur verið stóri happadrættisvinningurinn fyrir útgerðirnar í ár. Aflinn verður þó varla aukinn mikið í framtíðinni, enda líklegt að samið verði við aðrar veiðiþjóðir um aflahlutdeild, eins og á við um aðra flökkustofna. Líklega á verðmæti makrílaflans þó eftir að aukast þegar við fáum tækifæri til að vinna meira af honum í verðmætari afurðir.
Ég tel því miður ekki mörg tækifæri til að auka að ráði afla okkar úr núverandi nytjastofnum nema ef til vill með tegund eins og íslensku síldina sem er í einstaklega góðu ástandi, heldur sig eingöngu í íslenskri lögsögu og hægt að veiða án mikils aukaafla. Tækifærin eru miklu frekar í að auka verðmæti þess afla sem nú kemur að landi. Við fáum jú ekki gjaldeyri fyrir að veiða fisk, heldur fyrir að selja fiskafurðir. Ég treysti hins vegar sjávarútvegnum sjálfum best til að finna leiðirnar til að gera sem mest verðmæti úr þeim afla sem kemur að landi. Mikilvægt er einnig að sjávarútvegurinn fái vinnufrið til að skipuleggja framtíðina. Það eru einnig fleiri fiskar í sjónum en ofangreindir og full ástæða til þess að hefja aftur tilraunaveiðar á óhefðbundnum tegundum.
Hreiðar Þór Valtýsson er fiskifræðingur og lektor í sjávarútvegsfræðum við Viðskipta- og raunvísindadeild Háskólans á Akureyri
Umfjöllun um stöðu fiskistofna við Ísland hefur mikið til snúist um þorskinn. Þorskstofninn er sannarlega ekki í hæstu hæðum um þessar mundir, uppbygging stofnsins hefur ekki gengið þrautalaust og vilja sumir meina að hann sé í stofnstærðarkreppu. Vert er þó að benda á að hrygningarstofn þorsks hefur ekki verið stærri síðan 1981, ef árið 2005 er undanskilið. Staða nokkurra annarra mikilvægra stofna, svo sem grálúðu, lúðu, skarkola, rækju, loðnu og hörpudisks, er ennfremur veik. Umræða um stofna sem staðið hafa styrkum fótum síðastliðin ár hefur hinsvegar farið töluvert lægra. Staða ýsu, ufsa, löngu, skötusels, íslenskrar síldar, humars, steinbíts, langlúru og þykkvalúru er með miklum ágætum. Flestir þessara stofna eru í raun stærri en þeir hafa nokkurn tíman verið mældir áður. Aðrir nytjastofnar eins og karfi, hrognkelsi, kolmunni og keila standa einnig ágætlega. Samtímis ágætum skilyrðum í hafinu við Ísland hafa einnig nýir nytjastofnar eins og norsk-íslensk síld og makríll birst í umtalsverðu magni. Samkvæmt ofangreindri frekar óvísindalegri mælistiku eru því 7 meginstofnar hér við land sem standa illa eða fremur illa, 4 í jafnvægi og 11 standa mjög vel (sjá nánari upplýsingar um stöðu stofna á http://www.fisheries.is ). Getum við annað en verið þokkalega sátt við þetta? Vissulega má gera betur og við stefnum auðvitað að því, en það er samt full ástæða til bjartsýni.
Í núverandi efnahagsástandi hefur verið töluverð umræðu um hvort leyfa eigi meiri veiðar en Hafrannsóknastofnunin leggur til, til þess að fá mikilvægan gjaldeyri inn í landið. Þrátt fyrir bágborinn efnahag verðum við samt að velta því fyrir okkur hvað við missum í staðinn. Spurningunni um hvað muni líklega gerast með þorskinn er að mestu svarað í árlegri skýrslu Hafrannsóknastofnunarinnar um stöðu stofna við Ísland. Meiri nýting núna hefur einfaldlega í för með sér minni möguleika á nýtingu í framtíðinni (þ.e.a.s. ef ætlunin er að byggja upp stofninn). Spurningin hvort veiða á fiskinn strax og auka þannig gjaldeyrisstreymi til landsins nú þegar eða geyma fiskinn í hafinu til næstu ára er því ekki lengur fiskifræðileg, heldur hagfræðileg. En hvað með hina stofnana sem standa vel?
Ýsustofninn hefur á síðustu árum verið stærri en hann hefur nokkurn tímann mælst. Að sama skapi hafa veiðar aukist verulega og hefur það verið afar mikilvægt fyrir sjávarútveginn nú þegar þorskstofninn er í lægð. Líklegt er þó að núverandi ástand verði ekki til langframa og mun ýsustofninn því líklega minnka aftur og eru teikn um það þegar á lofti. En er þá ekki ráð að veiða meira úr stofninum núna? Jú vissulega væru tækifæri til þess ef mikilvægir skammtímahagsmunir krefjast þess. Hinsvegar er leyfður afli talsvert umfram ráðgjöf og því hæpið að auka aflann mikið meira. Aukinn ýsuafli mundi líka hafa í för með sér aukinn meðafla smáþorsks sem er ekki æskilegt við þessar aðstæður. Sé farið yfir hina stofnana sem eru í góðu standi á svipað við, leyfður afli er meiri en Hafrannsóknastofnunin lagði til á þeim flestum. Til langs tíma er ekki æskilegt að leyfa afla umfram líffræðilegar ráðleggingar Hafró en eins og ástandið er núna var þetta ef til vill ekki svo galið. Stofnarnir eru í góðu ástandi og því er líffræðilega áhættan lítil þó afli sé umfram ráðleggingar. Það var reyndar afar heppilegt að þessir stofnar voru í góðu ástandi nú þegar harðnar á dalnum, ef aðeins þorskstofninn hefði verið það líka. Makríllinn hefur verið stóri happadrættisvinningurinn fyrir útgerðirnar í ár. Aflinn verður þó varla aukinn mikið í framtíðinni, enda líklegt að samið verði við aðrar veiðiþjóðir um aflahlutdeild, eins og á við um aðra flökkustofna. Líklega á verðmæti makrílaflans þó eftir að aukast þegar við fáum tækifæri til að vinna meira af honum í verðmætari afurðir.
Ég tel því miður ekki mörg tækifæri til að auka að ráði afla okkar úr núverandi nytjastofnum nema ef til vill með tegund eins og íslensku síldina sem er í einstaklega góðu ástandi, heldur sig eingöngu í íslenskri lögsögu og hægt að veiða án mikils aukaafla. Tækifærin eru miklu frekar í að auka verðmæti þess afla sem nú kemur að landi. Við fáum jú ekki gjaldeyri fyrir að veiða fisk, heldur fyrir að selja fiskafurðir. Ég treysti hins vegar sjávarútvegnum sjálfum best til að finna leiðirnar til að gera sem mest verðmæti úr þeim afla sem kemur að landi. Mikilvægt er einnig að sjávarútvegurinn fái vinnufrið til að skipuleggja framtíðina. Það eru einnig fleiri fiskar í sjónum en ofangreindir og full ástæða til þess að hefja aftur tilraunaveiðar á óhefðbundnum tegundum.
Hreiðar Þór Valtýsson er fiskifræðingur og lektor í sjávarútvegsfræðum við Viðskipta- og raunvísindadeild Háskólans á Akureyri
