Háskólinn á Akureyri

Nú þegar efnahagslífi þjóðarinnar hefur brotlent harkalega stöndum við frammi fyrir því að vinna okkur út úr erfiðleikunum. Flestum er ljóst að okkur er nauðugur einn kostur að fara í hagkerfi sem byggir á því einfalda en bjargfasta lögmáli að eyða ekki meiru en við öflum. Reyndar þurfum við að afla meira en við eyðum til þess að standa skil á þeim skuldum sem nú hrannast á herðar okkar. Við þurfum með öðrum orðum að auka útflutning á vörum og þjónustu og minnka innflutning á sömu þáttum. Í þessum aðstæðum hlýtur að vera spurt hvort aukin rafmagnsframleiðsla með vatnsorku geti verið hluti af þessari auknu verðmætasköpun sem þarf að fara fram. Orka er verðmæt á heimsmarkaði og mun verða það áfram. Það er hins vegar ekki hægt að selja raforku beint út úr landinu. Í stað þess hefur verið farin leið nokkurs konar fullvinnslu rafmagns hér heima. Það er að framleiða verðmæti úr raforkunni og flytja þau út. Þessi útflutningur hefur að mestu verið í formi áls hingað til en það er að breytast. Verið er að reisa verksmiðju sem framleiðir álþynnur í þétta og útlit er fyrir að einhver fyrirtæki kaupi raforku í kísilhreinsun og netþjónabú. En hversu mikill er þessi útflutningur sem byggir á því að hér sé framleitt rafmagn? Í því sambandi er hentugt að skoða álið, það skapar meiri verðmæti á gígavattstund en netþjónabú en eitthvað minna en álþynnuverksmiðja. Það er nettóútflutningurinn sem skiptir máli fyrir Ísland, hversu mikill virðisauki verður til í íslensku hagkerfi. Nettóútflutningurinn er gróflega útflutt ál mínus innflutt hráefni til álvinnslu og auk þess frádreginn fjármagnskostnaður af byggingu virkjunar. Það hefur verið reynt að meta hversu stór hluti þessi nettóútflutningur er af heildarútflutningi áls. Greiningadeild Kaupþings mat þetta hlutfall 24% árið 2005. Gefum okkur nú að hægt sé að reisa vatnsorkuver sem framleiðir að jafnaði 100MW. Hvað eykur það nettóútflutning landsins mikið? Séu þessi 100MW notuð til álframleiðslu má ætla að úr þeim fáist um 60 þús. tonn af áli sem gefur um 11 milljarða aukalegan útflutning (m.v. 1.900 $/tonn og 100kr/$). Nettóútflutningur frá Íslandi eykst þá um 2-3 milljarða á ári með þessari nýju virkjun. Til að setja það í eitthvað samhengi við innflutning má ætla að þessi 100MW virkjun geti borgað fyrir alla ávexti sem fluttir eru til landsins eða fjórðung af öllum lyfjum sem flutt eru til landsins. 500MW virkjun eins og Kárahnjúkavirkjun getur þá borgað fyrir alla ávexti og öll lyf sem Íslendingar þarfnast.

En þó við vildum reisa fleiri vatnsorkuver á Íslandi, er einhver vatnsorka eftir ónýtt? Nú þegar er búið að virkja um 12.000 gígavattstundir (12 TWh) af vatnsorku á Íslandi. Lengi hefur verið miðaða við að á Íslandi sé virkjanleg vatnsorka um 30TWh. Þessi tala þarfnast endurskoðunar en nokkuð ljóst er að einhverjir raunhæfir vatnsorkukostir eru enn eftir óvirkjaðir. Hér má einnig nefna að ekki þarf eingöngu stórar virkjanir til að nýta vatnsafl. Hugsanlega gætu ýmsar smávirkjanir víða um land framleitt 100MW eða jafnvel meira samanlagt.

Við Íslendingar stöndum því frammi fyrir vali. Viljum við meiri nýtingu vatnsafls eða ekki? Óhjákvæmilegt rask á náttúrunni er fylgifiskur margra vatnsorkuvera og hefur valdið miklum deilum í landinu í gegnum tíðina. Það kann þó að vera að þetta rask sé stundum ofmetið. Er það endilega rétt fullyrðing að vatnsaflsvirkjanir bindi hendur komandi kynslóða? Áhrif vatnsaflsvirkjana eru líklega afturkræfari en af er látið. Tökum Kárahnjúkavirkjun sem dæmi. Segjum sem svo að árið 2060 vilji Íslendingar losa sig við virkjunina. Rekstrinum yrði þá einfaldlega hætt og lónið tæmt. Hægt er að fjarlægja allar stíflurnar, Jökla getur sjálf séð um að fjarlægja Kárahnjúkastíflu að mestu leiti. Eftir stæðu vissulega nýir sethjallar í lónstæðinu til viðbótar við þá gömlu og kannski þyrfti að aðstoða gróður við að ná sér þar aftur á strik. Með árunum myndi landið þó leita smám saman í það ástand sem hefði verið án virkjunar. Til yrði svipað hálendi og var áður en farið var í virkjunina. Þetta er atriði sem þarf að gefa meiri gaum. Kannski þarf að leggja nýja mælistiku á mögulegar virkjanaframkvæmdir á Íslandi. Mælistikuna hversu auðvelt er að fjarlægja einstakar virkjanir og koma náttúrunni aftur í svipað horf. Mælistiku sem segir hversu bundnar hendur komandi kynslóða verða í raun og veru af gerðum fyrri kynslóða.

Jón Þorvaldur Heiðarsson  höfundur er lektor við Háskólann á Akureyri