Háskólinn á Akureyri

Íslensk ferðaþjónusta - lausn kreppunnar?

Nú þegar kreppir að fjármála- og bankageiranum hafa margir bent á virði og vægi hinna hefðbundnu útflutningsgreina sem staðið hafa undir þjóðarbúinu til þessa. Efst í huga fólks er þá að jafnaði fiskurinn og álið, en rétt er að benda á að ferðaþjónusta er einnig útflutningsgrein og ekki af minni gerðinni. Ferðaþjónusta (e. tourist industry) er í raun mikilverður „iðnaður" þjónustuhagkerfisins hér á landi.

Framlög til ferðamála
Tafla 1 lýsir gróft sérstökum framlögum iðnaðarráðuneytis til ferðamála, en heildarframlög ráðuneytis til ferðamála 2008 eru 669,6 milljónir. Þær 377,5 milljón sem eftir eru fara í rekstur Ferðamálastofu.

Tafla 1: Framlög Iðnaðarráðuneytis til ýmissa ferðamála 2008.
Heimild: Fjárlög, 2008.

Er það skoðun mín að ef framlög yrðu aukin verulega til ferðamála mætti ná fleiri ferðamönnum til landsins og samtímis auka gjaldeyristekjur þjóðarinnar, sem yrði þá kærkomin viðbót í núverandi krepputíð. Tvennt þarf þó að koma til:  Annarsvegar fjármagn til markaðssóknar erlendis; sérstaklega markaðssetningu á vetrarferðamennsku og hinsvegar fjármagn til uppbyggingar innviða ferðaþjónustu. Er það tillaga okkar að þar verði 2 milljarðar settir í hvort og þannig mætti mögulega á fáum árum fjölga gestum til landsins um 500.000, án þess að setja áfangastaði í hættu.

Með tvöföldun gestakoma og markvissri uppbyggingu áfangastaða má búast við rúmlega tvöföldun á gjaldeyristekjum vegna ferðaþjónustu, sem gera þá 200 milljarða á ári. Hitt er svo að tryggja að sá gjaldeyrir skili sér í þjóðarbúið, en þar vantar sárlega rannsóknir á innviðum atvinnugreinarinnar.

Að græða á gestakomum
Titill þessa hluta vísar til greinar Ásgeir Jónssonar hagfræðings og forstöðumanns greiningardeildar Kaupþings, sem hann skrifar í Landabréfið, tímarit félags landfræðinga árið 2004.  Erfitt hefur verið að henda reiður á virði ferðaþjónustu í gegnum tíðina og hafa helstu hagvísar byggt á þremur þáttum:  1) fjöldi brottfarafarþega með erlend vegabréf í Leifsstöð, 2) gjaldeyristekjur af gestum og 3) fjöldi gistinátta á skráðum gististöðum. Ef rýnt er í hvern þessara þriggja þátta hefur ferðaþjónustu á Íslandi vaxið fiskur um hrygg á síðustu árum. Þannig sýndu 303.000 manns erlend vegabréf við brottför frá Leifsstöð eða Seyðisfirði árið 2000, en 485.000 árið 2007. Þetta er 60% aukning. Gjaldeyristekjur af erlendu ferðafólki voru 47 milljarðar árið 2006 sem er vel rúm tvöföldun á tíu ára tímabili, árið 1997 voru þær um 21 milljarður.  Að síðustu eru það gistinæturnar, en þeim hefur fjölgað á landsvísu um 51% frá árinu 2000.  Af þessum tölum má glögglega sjá að umsvif ferðaþjónustu eru umtalverð.

Til þessa hafa ofangreindir mælikvarðar verið þeir einu til að meta framlag ferðaþjónustu til þjóðarbúsins. Árið 2005 skipaði samgönguráðherra nefnd til að meta hvort fýsilegt væri að halda svokallað hliðarreikninga fyrir ferðaþjónustu í hagreikningum landsins (e. Tourism Satellite Accounts). Þessir hliðarreikningar hafa verið búnir til af World Tourism Organisation (WTO) og skilgreina þeir einnig ítarlega hvernig þá skal halda. Mat nefndin það bæði fýsilegt og gerlegt og nú í október 2008 komu út Hagtíðindi Hagstofu (2008: 2) þar sem ítarlega er gerð grein fyrir uppgjöri ferðaþjónustu árin 2000-2006. Þar er gengið mun lengra í að meta og skilgreina arðsemi ferðaþjónustu en áður hefur verið gert.

Í samantekt á hliðarreikningum ferðaþjónustu á forsíðu Hagtíðinda (2008: 2) segir að árin 2000-2006 hafi hlutur ferðaþjónustu í landsframleiðslu verið að meðaltali 4.6%. Árið 2006 námu heildarkaup á ferðaþjónustu innanlands tæplega 135 milljörðum króna, eða sem samsvarar 11.5% af landsframleiðslu. Þar af eru kaup erlendra ferðamanna 70.6 milljarðar króna eða um 6% af landsframleiðslu. Evra og pund voru algengustu gjaldmiðlarnir,  stærstur hluti gesta kemur frá Evrópu, en eitthvað var einnig um Norrænar krónur og dali. Árið 2007 komu 15% fleiri gestir en árinu áður (485.000 í stað 422.280) og í ár er útlit fyrir aftur svipaða aukningu. Þannig má gera ráð fyrir að fyrir 2008 komi ferðafólk með 92.5 milljarðar króna til landsins, að því gefnu að eyðsla gesta verði álíka og árið 2007. Hinsvegar ber að hafa í huga að fyrrgreindar tölur miða við meðalgengi síðustu ára, en með hruni krónunnar og núverandi gjaldeyrisþurrð gæti þessi upphæð orðið mun hærri.

Hvað er ferðaþjónusta?
Til að skilja eins margbrotin atvinnuveg og ferðaþjónustu er ágætt að líta nánar á hliðarreikninga ferðaþjónustu. Skipta má þeim í tvær greinar: Annarsvegar einkennandi ferðaþjónustugreinar og hinsvegar ferðaþjónustutengdar atvinnugreinar. Í töflunni hér að neðan er sýnt hvaða atvinnugreinar teljast í hvorn flokk.

Tafla 2: Ferðaþjónustugreinar.
Heimild: Hagstofan, 2008.

Af ofangreindri töflu má vera ljóst að ekki er alveg klippt og skorið hvað er ferðaþjónusta, við útreikninga er því reiknað ákveðið hlutfall ýmissar þjónustu til ferðaþjónustu eftir fyrirfram settur reglum WTO. Á Íslandi vantar klárlega ítarlegri rannsóknir á neysluhegðun og neyslu erlendra ferðamanna til að skilja betur hvar arðurinn verður eftir, hvernig hann myndast og , einnig hvernig hann vinnur áfram í hagkerfinu. En hinsvegar má vera ljóst af ofangreindu að ferðaþjónusta er mikilsverð útflutningsgrein sem skilar töluverðum tekjum í þjóðarbúið, svona allavega við fyrstu sýn.

Hitt er svo að líkt og með allar atvinnugreinar þá þarf vissulega að skoða uppbyggingu og skipulag greinarinnar og átta sig á skuldsetningu og lífvænleika þeirra fyrirtækja sem í greininni eru.

Ferðaþjónustu og byggðamál
Margir setja ferðaþjónustu í samhengi við byggðamál og telja að ferðaþjónusta geti bjargað byggðum landsins. Þá er rétt að átta sig strax á því að þegar talað er um ferðaþjónustu, líkt og gert var hér að ofan þá er fyrst og fremst verið að fjalla um nokkur stór fyrirtæki á höfuðborgarsvæðinu. Þannig eru 37% af heildarneyslu ferðamanna innanlands kaup á flugþjónustu en þar er átt við Icelandair og Flugfélag Íslands, einnig lítillega Erni, allt fyrirtæki sem eru í Reykjavík. Kaup á gisti- og veitingaþjónustu voru 20% af heildarneyslunni og ef horft er til fjölgunar gistirýma á höfuðborgarsvæðinu og byggingu stórra hótela tengd  alþjóðlegum hótelkeðjum má ljóst vera að mest af tekjunum skila sér á höfuðborgarsvæðið. Vandinn virðist því vera að arðsemi greinarinnar er ekki endilega að skila sér um allt land, og ímynd hins þýska ferðalangs sem kemur á ferjunni með fullan bíl af mat og skilur lítið eftir kemur upp í huga margra, sér í lagi á landsbyggðinni. Það er margt sem skýrir þetta en þá sérstaklega árstíðarsveiflur í greininni, en mér hefur einnig alltaf þótt spurning Ásgeirs Jónssonar hagfræðings vera góð í þessu samhengi. Í skýrslu sem hann skrifaði fyrir Rannsóknamiðstöð ferðamála, og er sú eina sem reynir að greina hagræn áhrif á landsvísu, varpar hann fram spurningunni: „Eru tækifæri til fjárútláta á landsbyggðinni einfaldlega of fá?"

Með öðrum orðum þarf ekki að tryggja þjónustuframboð og ef það er fyrir hendi þá má búast við aukinni neyslu? En þarna kemur árstíðarvandinn aftur inn í myndina, það segir sig sjálft að það hlýtur að vera erfitt að reka gististað á heilsársgrunni þar sem herbergjanýting lætur nærri að vera um 5% yfir vetrartímann, nærri hálft árið.  Þetta er því miður raunin með ýmis hótel og aðra gististaði á landsbyggðinni.  Því þykir mér liggja nokkuð í augum uppi að hið opinbera þarf að koma að greininni með stuðning til að gera fólki kleift að koma undir sig fótunum í greininni. Hér erum við að tala um að ríkið setji upp öflugt og virkt stuðnings kerfi (en um leið gæðavottunar og leyfisveitingarkerfi) sem hlúi að rekstraraðilum í greininni fyrstu árin bæði í grunnþjónustu og í nýsköpun í ferðaþjónustu. Til hliðsjónar stuðningskerfinu þyrfti þó að liggja góð viðskiptahugmynd og almennur rekstargrundvöllur.

Hér komum við hinsvegar að öðru máli sem snýr einnig að ferðaþjónustu en það er hvernig fólk kemst inn í greinina. Þar segja margir að það geti nú hver sem er gert hvað sem er og gæðin eru oft ansi skrautleg á þeirri þjónustu sem veitt er. Einnig hefur verið bent á að miðað við það verð sem rukkað er hér séu gæði í takmörkuðu samræmi við þjónustunnar, reyndar má búast við að verð til erlenda gesti hríðfalli til samræmis við veikingu krónunnar. Hér verður að halda því vel til haga að til eru Samtök ferðaþjónustunnar (SAF) sem eru hluti af og í sambúð við Samtök atvinnulífsins að Borgartúni í Reykjavík. Rúmlega 250 fyrirtæki eru meðlimir og á vettvangi samtakana er unnið ötullega að gæðamálum og öðrum hagsmunamálum greinarinnar. Hinsvegar er því ekki að neita að þröskuldur til að hefja rekstur í ferðaþjónustu er nánast enginn og þau leyfi sem Ferðamálastofa veitir eru bæði ódýr og auðvelt að verða sér úti um og ekki er nein skylduaðild að SAF. Því er nauðsynlegt að samhliða virkari stuðningi hins opinbera yrði sett á  öflugt gæðaeftirlits- og leyfisveitingakerfi, sem þá tryggði að þeir sem gerðu hlutina af hvað mestri fagmennsku fengju að njóta stuðnings. Þannig ætti að vera hægt að tryggja gott þjónustuframboð og jafnframt auka  neyslu erlendra gesta - en það er einsýnt að það skiptir okkur sköpum.

Höfundur: Edward H. Huijbens, dósent við viðskipta- og raunvísindadeild Háskólans á Akureyri og forstöðumaður Rannsóknamiðstöðvar ferðamála