Háskólinn á Akureyri

The Mission of Teaching in Everyday Practice. What Matters to be Successful?

Monika Vinterek er prófessor við Umeå háskólann og Dalarna háskólann í Svíþjóð með menntunarfræði sem sérgrein. Hún hefur lokið meistaraprófi í sögu, félagsvísindum og menntunarfræðum og árið 2001 lauk hún doktorsgráðu í heimspeki.Vinterek kenndi í 10 ár í við grunnskóla þar til hún hóf störf 1994 á háskólastigi. Monika hefur verið virk í rannsóknum, birtingum og fjölþjóðlegu samstarfi. Viðfangsefni hennar er almenn kennslufræði en helstu áhugsvið Moniku lúta að einstaklingsmiðun í kennslu, leiðum kennara til að ná árangri í starfi, hvernig standa megi að árangursríku námi og kennslu í aldursblönduðum námshópum og hvernig námsbækur og önnur námsgögn eru nýtt frá sjónarhóli notandans. Monika hefur skrifað fjölda greina og meðal bókaskrifa eru bækurnar Åldersblandade klasser: lärares föreställningar och elevers erfarenheter (2003) og Individualisering i ett skolsammanhang.

Heimasíða: http://www.svshv.umu.se/personal/vinterek_monika.html

Vilji er allt sem þarf

Ágúst Ólason, aðstoðarskólastjóri Norðlingaskóla.
Ágúst útskrifaðist frá KHÍ árið 2005 sem yngri barna kennari og stundar nú meistaranám við HÍ með áherslu á kennslufræði og skólastarf. Ágúst starfaði í Rimaskóla frá árinu 2000-2005 sem stuðningsfulltrúi, forstöðumaður skóladagvistar og ritstjóri. Í tvo áratugi starfaði Ágúst við meðferðar- og hjálparstarf fyrir vímuefnaneytendur. Ágúst hóf störf við Norðlingaskóla í maí árið 2005.

Ágrip

Í Norðlingaskóla hefur markvisst verið unnið að skólaþróun og mótun starfshátta þar sem margbreytileiki nemenda er hafður að leiðarljósi. Ágúst mun í erindi sínu Vilji er allt sem þarf segja frá því sem samhentur starfsmannahópur Norðlingaskóla hefur og er að vinna að. Hann mun segja frá markmiðum til að auka margbreytileika og fjölbreytni í skólastarfinu t.d. með áhugasviði nemenda að leiðarljósi sem ýtir undir að nemendur vinni með það sem þeir eru góðir í, því þeir eru góðir í því sem þeir hafa áhuga á og verða líka góðir í því sem þeir fá áhuga fyrir. Ágúst mun einnig segja frá fjölbreyttri smiðjuvinnu þar sem lögð er áhersla á skapandi vinnu þar sem list- og verkgreinar eru samþættar við aðrar námsgreinar. Þá mun Ágúst miðla af reynslu þeirra Norðlinga í tengslum við teymisvinnu starfsfólks og mun ræða um hversu mikilvægt er að rjúfa einangrun kennara þannig að kennarar vinni saman með nemendur í skólastofunum. Saman við þetta mun hann flétta skoðunum sínum á skólastarfi nútíðar og framtíðar.

Glærur

Myndlistakennsla - munaður eða nauðsyn? Hugarhættir í kennslu og námi

Rósa Kristín Júlíusdóttir, lektor í myndlistakennslu við kennaradeild Háskólans á Akureyri.
Rósa lauk BA prófi í myndlist frá Listaakademíunni í Bologna á Ítalíu árið 1972 og meistaraprófi í menntunarfræðum með áherslu á myndlistakennslu, frá Háskólanum á Akureyri vorið 2003.  Rósa hefur starfað jöfnum höndum sem myndlistakennari og myndlistakona. Hún kenndi við Myndlistaskólann á Akureyri frá árinu 1980 til 2000 og var stundakennari við Listaháskóla Íslands í fimm ár. Rannsókna- og fræðasviðs áherslur Rósu eru á mikilvægi lista – og listsköpunar í menntun og skólastarfi. Hún hefur rannsakað hlutverk myndsköpunar í daglegu lífi barna og ungmenna. Nýlegar rannsóknir hennar beinast að  fagurfræðilegri upplifun ungra barna og að listasöfnum sem vettvangi menntunar.  Nú um stundir er hún hluti af rannsóknarteymi í tveim rannsóknarverkefnum; Starfshættir list- og verkgreina í  grunnskólum og norrænu- og baltnesku verkefni CAVIC; samtímalist og sjónmenning í menntun.

Ágrip

Erindi mitt fjallar um kennsluhætti myndlistakennslu. Hvað lærist í myndlistanámi, hvað er kennt, og á hvern hátt. Margar rannsóknir sýna jákvæð áhrif myndlistanáms á árangur í bóklegu námi, án þess að fræðimenn telji sig geta fært sönnur á að um marktæka yfirfærslu sé að ræða. Þrátt fyrir að ekki liggi fyrir slíkar sannanir þá þarf að horfa staðföstum augum á hvað það er sem nám í myndlistum hefur fram að færa. Hvort sem yfirfærsla úr myndlistanámi á sér stað eða ekki þá eru þeir hugarhættir, sem þroskast í myndlistanámi mikilvægir í sjálfu sér. Athyglinni hér verður beint að því hvernig kennslu í myndlistum er háttað. Ég horfi til nýrrar rannsóknar sem gerð var á vinnustofuvenjum nemenda í myndlistanámi, en rannsakendur leggja áherslu á að þessar vinnuvenjur/hugarhættir hafi jákvæð áhrif á nám í öllum námsgreinum.

Rósa Kristín Júlíusdóttir

Skóli án aðgreiningar. Er samhljómur milli opinberrar stefnu og viðhorfa nemenda, foreldra og starfsmanna skóla?

Amalía Björnsdóttir, dósent Menntavísindasviði Háskóla Íslands

Ein aðaláherslan í hugmyndafræðinni um skóla án aðgreiningar er að öll börn eigi rétt á að sækja nám í sínum heimskóla óháð m.a. fötlun, uppruna og kunnáttu í íslensku. Í lögum um grunnskóla frá árinu 1974 og í lögum um grunnskóla frá 2008 er talað um nemendur eigi rétt á að komið sé til móts við námsþarfir þeirra í almennum grunnskóla án aðgreiningar.  Þetta er síðan  ítrekað í aðalnámskrám grunnskóla frá árunum 1976, 1989, 1999 og 2006. Hin opinbera stefna virðist því skýr en í fræðilegri umræðu um stefnu og strauma er nauðsynlegt að kanna hvaða viðhorf þeir sem næst standa skólanum, þ.e. nemendur, foreldrar og starfsmenn,  hafa til hinnar opinberu stefnu.

Í rannsóknarverkefninu Starfshættir í grunnskólum, sem nær til 20 grunnskóla í fjórum sveitarfélögum, voru starfsmenn skóla, foreldrar og nemendur í 7. til 10. bekk spurðir m.a. um viðhorf sín til þess að allir nemendur óháð fötlun, uppruna eða kunnáttu í íslensku sæktu nám í heimaskóla. Niðurstöður spurningakannanna verða kynntar og m.a. skoðað hvort mismunur komi fram í viðhorfum eftir skólasvæðum, skólum og bakgrunni þess sem svarar.

Víst má kenna gömlum hundi að sitja. 
Reynslusaga leikskólakennara af breyttum kennsluháttum

Anna Elísa Hreiðarsdóttir, lektor við Háskólann á Akureyri

Það má eflaust færa rök á báða bóga fyrir því hvort kennsluhættir í íslenskum leikskólum séu einsleitir eða fjölbreyttir. Hvort heldur sem fólk hallast á aðra skoðunina eða hina þá stendur eftir spurningin hvernig kennari, sem vill breyta kennsluháttum sínum, getur gert það með farsælum hætti og hvaða forsendur geta stutt það að breytingin festist í sessi.

Hér verður reynslusaga leikskólakennara notuð til að varpa ljósi á eina slíka vegferð. Fylgst verður með hvernig fagmaðurinn lagði til hliðar gamalgrónar leiðir og tileinkaði sér trú á nýjar aðferðir um leið og hann þurfti að endurmeta og íhuga eigin viðhorf, hugmyndir og lífssýn. Hvernig skora þurfti eldri hugmyndir á hólm og takast á við efasemdir og áskoranir.

Ferlið fólst í að taka upp aðferðafræði kennda við Reggio Emilia en mikilvægur þáttur í því var að tileinka sér aðra nálgun í samskiptum við börnin, skipulag námsumhverfis og mat á árangri.

Grunnskólabyggingar fyrir kennsluhætti  21. aldar;
tengsl kennsluhátta og skipulags kennslurýma

Anna Kristín Sigurðardóttir, lektor við Menntavísindasvið Háskóla Íslands
Torfi Hjartarson, lektor við Menntavísindasvið Háskóla Íslands

Meginmarkmið rannsóknarinnar er að draga fram nokkra þætti sem eru einkennandi fyrir þróun íslenskra grunnskólabygginga inn í 21. öldina og hugsanleg tengsl við þróun kennsluhátta. Hún  beinist að ytra umhverfi grunnskóla og er ætlað  að varpa ljósi á breytingar og þróun með hliðsjón af nýjum áherslum.Fimm nýjir grunnskólar, byggðir á þessari öld, eru rannsakaðar með tilliti til þátta sem taldir eru þýðingarmiklir fyrir námsumhverfi 21. aldar.

Gögnum er safnað með vettvangsathugunum í skólastofum og í húsnæðinu sem heild viðtölum við starfsfólk og nemendur og spurningalistum til kennara. Sjónum er sérstaklega beint að, skipulagi  kennslurýma og tengslum þess við kennsluhætti.. Niðurstöður benda til að breytingar séu að verða á grunnskólabyggingum m.a. úr frá áherslu á teymiskennslu. Kennslurými er skipulagt í klösum eða í stórum opnum rýmum. Skoðað verður hvort kennarar lýsa kennsluháttum sínum með ólíkum hætti út frá skipulagi kennslurýma í skólanum.Rannsóknin er hluti af stærri rannsókn um starfshætti í grunnskólum og er sú fyrsta hér á landi um þetta efni.  Auk höfunda vinna að rannsókninni Árný Pálsdóttir og Helgi Grímsson, skólastjórar og meistaranemar og Egill Guðmundsson, arkitekt.

Þróun námsmats í list- og verknámi

Anna María Guðmann, Björg Eiríksdóttir og Hörður Óskarsson framhaldsskólakennarar við VMA

Námsmat er ofarlega á baugi í skólastarfi og ekki síst í framhaldsskólum. Undanfarin ár hefur mikil umræða átt sér stað um vægi lokaprófa, símat, áfangapróf og þar fram eftir götunum. Það skiptir máli að nálgast námsmat frá mismunandi sjónarhornum í skóla eins og VMA þar sem fram fer mjög fjölbreytt nám.

Í tengslum við list- og verknám hefur hópur kennara við VMA verið unnið að þróun námsmats. Þeir lögðu upp með spurninguna: Hvað geta nemendur lært af einkunnum? Markmiðið er að nemendur öðlist þekkingu og skilning á því hvar þeir standa í námi sínu og hvernig þeir geti notað einkunnir sem hjálpartæki til að ná framförum.

Umræðuefnið er leiðsagnarmat, sjálfsmat, sjálfsábyrgð nemanda og greining á skapandi námi. Þróaðar voru leiðir til að skipuleggja og beina athygli kennarans að leiðsagnarmati og aðferðir til að beina athygli nemanda að því hvernig hann geti orðið betri námsmaður. Skapandi nám var greint niður í þætti sem hjálpar verulega við námsmat. Þróunarstarfið hefur aukið athygli kennara á námi nemenda, gert kennsluna markvissari og auðveldað gerð námsmats í lok annar. Einnig hefur skapast jákvæðara andrúmsloft og vinnuandi.

„HINDRUN ER ÁSKORUN“
- að ná tökum á lestri með aðferðum beinnar kennslu (Direct Instruction)

Ásta Harðardóttir, MS-nemandi í sálfræði við Háskóla Íslands
Höfundar: Ásta Harðardóttir og Zuilma Gabríela Sigurðardóttir, Ph.D., Dósent við sálfræðideild Háskóla Íslands

Erlendar rannsóknir síðustu ára hafa aukið á vægi snemmtækrar íhlutunar fyrir börn í áhættu fyrir síðari tíma lestrarörðugleikum. Þessi rannsókn athugaði árangur lestrarkennslu með kennsluaðferð Siegfried Engelmanns og Wesley Beckers um beina kennslu (Direct Instruction).

Rannsóknin var unnin í samstarfi við einn grunnskóla á höfuðborgarsvæðinu. Fylgst var með heilum árgangi fyrstu tvö skólaárin. Nemendum sem í febrúar voru í lægsta fjórðungi í lestri var við lok 1. bekkjar var boðin þátttaka í einstaklingsmiðuðu lestrarnámskeiði ef prófun með WISC-IV IS sýndi meðalgreind. Hver nemandi fékk kennslu x4 í viku í 30-45 mínútur í 12 vikur. Margliða tilraunasnið var notað og árangur kennslunnar metin vikulega sem rétt lesin atkvæði á mínútu (atkv/mín). Mælanlegar framfarir voru hjá öllum þátttakendunum (nr. A.1 – C.1) fimm. Áður en kennsla hófst hjá þátttakanda A.1 las hann 9 atkv/mín., en við lok námskeiðs 60 atkv/mín. Hjá A.2 sýndu sömu mælingar 9 atkv/mín. en í lokin 54 atkv/mín., B.1 las 24 atkv/mín í upphafi en í lok námskeiðs 57 atkv/mín. og B.2 las 16 atkv/mín. í upphafi en í lokin 60 atkv/mín. Þátttakandi C.1 las í upphafi 77 atkv/mín. en í lokin 116 atkv/mín. Áfram verður fylgst með nemendum út skólaárið til þess að athuga hvort breyting á lestrarkunnáttu er varanleg.

Starfendarannsóknir meðal kennara í VMA

Borghildur Blöndal, framhaldsskólakennari við VMA

Undanfarin misseri hafa allnokkrir kennarar VMA tekið þátt í vettvangsnámi á vegum EHÍ þar sem lögð hefur verið áhersla á starfendarannsóknir. Meðan á náminu hefur staðið og að því loknu hafa kennarar metið eigin frammistöðu, gert tilraunir til að bæta árangur nemenda sinna og farið ofan í saumana á kennsluaðferðum sínum. Er það mál manna að námið og rannsóknirnar hafi skilað bættum árangri í kennslu og aukið ánægju kennara í starfi. Til þess að stuðla að eigin framförum verður kennarinn að ígrunda og vera gagnrýninn á hvernig hann gerir hlutina, átta sig á hvað hann gerir vel og efla það en jafnframt að skilja hvað má betur fara og stefna að því að laga það. Hugmyndin að baki starfendarannsóknum felur í sér að námið bæti einstaklinginn sem áfram bætir síðan starfsumhverfi sitt og samfélag.

Umræðuefnið er fólgið í eftirfarandi spurningum:

• Hvað vil ég eða þarf að bæta í kennslu minni?
• Af hverju vil ég bæta það?
• Hvað get ég gert til þess?
• Hvað ætla ég að gera í málunum?
• Hvernig get ég sýnt fram á að breytingarnar séu til góðs?
• Hvernig get ég metið hvort þær ályktanir sem ég dreg séu raunhæfar og nákvæmar?
• Hvert er framhaldið?

Tungumálatorgið – vettvangur á neti

Brynhildur Anna Ragnarsdóttir, forstöðumaður tungumálavers

Erindið fjallar um þróunarverkefnið Tungumálatorg, hugmyndafræði þess og hagnýtt gildi fyrir kennara íslensku sem öðru máli, kennara í erlendum tungumálum, foreldra barna með annað móðurmál en íslensku og skólastjórnendur.
Tungumálatorgið er rafrænn vettvangur á neti um nám og kennslu tungumála í víðu samhengi. Vettvangurinn er ætlaður öllum skólum og fræðslustofnunum, án tillits til aldurs nemenda og gerðar stofnunar og hefur því gildi fyrir breiðan hóp notenda. Vettvangurinn er tvískiptur: Annars vegar efnisvefur, með gagnlegum upplýsingum um skólastarf, ætlaður fyrrgreindum hagsmunahópum og hins vegar samfélagsvefur þar sem foreldrar og/eða kennarar geta skipst á skoðunum og leitað ráða hver hjá öðrum. Áhersla hefur verið lögð á að hafa efnið myndrænt og setja fram efni í töluðu máli á viðkomandi tungu í skjákynningum og á myndböndum.
Á Tungumálatorginu eru nú þegar vefir og efni er varða kennslu í íslensku sem öðru máli, í dönsku, norsku og sænsku, upplýsingavefir um skólastarf á Íslandi fyrir foreldra pólskra barna og vefir fyrir foreldra í spænsku og ítölsku um hvernig viðhalda megi kunnáttu barna í tungumálinu þótt fjarri heimalandinu sé. Vefir og netsamfélög eru öllum að kostnaðarlausu. Efni sem birt er á Tungumálatorginu hafa höfundarétthafar gefið leyfi til að sé notað samkvæmt ákvæðum Creative Commons (hugverkasameign).

Tungumálatorgið

Netið til náms. Má efla námsvirkni nemenda með samskiptaverkfærum á Neti?

Eygló Björnsdóttir, lektor við kennaradeild Háskólans á Akureyri

Þó Veraldarvefurinn hafi bara verið textaskjöl í upphafi er það löngu liðin tíð. Með aukinni tækni hefur reynst unnt að miðla þar efni með fjölbreyttari hætti og möguleikar á gagnvirkni og samskiptum hafa einnig stóraukist. Þessir nýju möguleikar hafa breytt því hvernig við notum vefinn. Við erum ekki lengur óvirkir þiggjendur að upplýsingum sem við getum annaðhvort lesið af skjá eða prentað út, heldur gefur þessi nýja tækni okkur möguleika á að vera virkir þátttakendur og bæta sjálf við upplýsingum með einföldum hætti og eiga um það samvinnu og samskipti við aðra sem áhuga hafa og málið varðar.

Þó þátttaka og virkni á alls konar samskiptavefjum sé daglegur veruleiki skólabarna utan skólans er þessi tækni ekki mikið nýtt í skólastarfi. Mikilvægt er þó að skólastarfið og þau vinnubrögð sem þar eru viðhöfð eigi sér samsvörun við þann veruleika sem nemendur upplifa í samfélaginu utan skólans. Í þessari málstofu verða gefin dæmi um verkfæri sem tengjast þessari nýju tækni og kynntar verða leiðir til að nýta þau í skólastarfi og auka þar með virkni og samskipti nemenda í náminu.

Tengsl skóla og grenndarsamfélags

Dr. Gerður G. Óskarsdóttir, verkefnisstjóri, Menntavísindasviði Háskóla Íslands

Markmið rannsóknarinnar er að varpa ljósi á tengsl skóla við grenndarsamfélagið, þ.e. hvernig námsumhverfi nemenda teygir sig út fyrir skólabygginguna í nærsamfélagið og náttúruna, og hvernig grenndarsamfélagið er boðið velkomið inn í skólann.
Spurt er: a) Hvernig skipuleggja skólar nám nemenda úti í náttúrunni og í samvinnu við íbúa, félagasamtök, stofnanir, fyrirtæki, söfn og aðra skóla til að auðga nám nemenda og kynna þeim nærumhverfi sitt? b) Hvernig tengist skólinn nærumhverfinu með þátttöku aðila utan skólans í námi nemenda? c) Hver eru viðhorf nemenda til náms utan skólabyggingarinnar?

Þessi rannsókn er hluti af stærri rannsókn á starfsháttum í grunnskólum. Gagna var aflað með spurningakönnun til kennara í 20 grunnskólum um landið, viðtölum við skólastjórnendur og nemendahópa og vettvangsathugunum. Niðurstöður benda til að um fjórðungur skólanna geri áætlanir fyrir allan skólann um nám utan skólans, en í öðrum er skipulag tengsla við grenndarsamfélagið í höndum einstakra kennara. Helmingur umsjónarkennara í skólunum 20 fóru með nemendur fjórum sinnum eða oftar í vettvangsferðir yfir skólaárið og um 60% fóru með hópa sína á söfn einu sinni til þrisvar á skólaárinu. Fátítt var að skólar gerðu samstarfssamninga við aðila utan skólans um nám nemenda og örfá dæmi voru um þátttökunám.

Farsímaratleikur í dönskukennslu

Heimir Eyvindarson og Sigríður Sigurðardóttir, grunnskólakennarar við Grunnskólann í Hveragerði

Tveir dönskukennarar við Grunnskólann í Hveragerði hafa þróað farsímaratleik í dönskukennslu. Leikurinn er hópleikur þar sem miðað er við 4-5 nemendur í hóp og er markvisst byggður upp þannig að hver hópmeðlimur hafi nóg fyrir stafni allan tímann. Leikurinn gengur í meginatriðum út á það að nemendur fá send sms í gsm síma sína, með leiðbeiningum á dönsku um ýmis verkefni sem þau eiga að leysa. Mikið af verkefnunum eru munnleg og til að sanna að þau hafi verið leyst (og ekki öll af sama nemandanum) þurfa nemendur að taka lausnirnar upp á myndband í símanum. Þegar leik er lokið hlaða nemendur myndböndum (og ljósmyndum) inn í tölvu og vista í sameiginlegri möppu. Þar má síðan nálgast herlegheitin, fara yfir og veita endurgjöf.

Kennararnir hafa mikinn áhuga á að nýta kosti farsímans sem kennslugagns. Þess má geta að síðast liðið haust gerðu þeir rannsókn á notkun farsíma í tungumálakennslu í íslenskum grunn- og framhaldsskólum og var rannsóknin gerð í tengslum við framhaldsnám þeirra við HÍ.

Lykil þættir í skólastarfi sem styðja breytingastarf í skólum

Hrund Hlöðversdóttir, grunnskólakennari og meistaranemi við HA

Í málstofunni verða kynntar niðurstöður mastersrannsóknar um breytingastarf í skólum og skólaþróun. Rannsóknin er eigindleg rannsókn þar sem skoðaðir voru tveir grunnskólar og einn framhaldsskóli sem eiga það sameiginlegt að hafa tekist að koma á breytingum í starfsháttum sem taka til alls skólasamfélagsins. Leitað var eftir lykilþáttum í breytingastarfinu sem styðja það að breytingarnar takist og að skólaþróun verði. Ein hlið rannsóknarinna lýtur að námi nemenda og hvaða ávinning nemendur höfðu af skólaþróuninni í skólunum þremur og hvaða áhrif breytingarnar hafa haft á nám nemendanna.

Í málstofunni verða niðurstöður kynntar og farið yfir hvað fræðimenn segja um breytingastarf og breytingastjórnun. Í lokin verða umræður leiddar um breytingastarf í íslenskum skólum og þeirri spurningu velt upp hvort skólar séu of fastir í stofnanagreipum að erfitt reynist að breyta frá því hefðbundna kerfi sem hefur verið við líði mjög lengi.

Lesum og skiljum

Inga Mjöll Harðardóttir, tungumálakennari Hagaskóla

Markmið verkefnisins Lesum og skiljum er að efla lestur og lesskilning nemenda í öllum námsgreinum. Þeir nemendur sem tekið hafa þátt í verkefninu hafa bætt lesskilning sinn umtalsvert eða að meðaltali um 13% frá fyrra ári. Almennt er meiri hækkun á einkunnum þessara nemenda milli ára en annarra nemenda skólans.
Lögð hefur verið áhersla á að kenna nemendum aðferðir gagnvirks lesturs. Þeir hafa verið látnir vinna saman í pörum og höfum við kallað þessa aðferð gagnvirkan paralestur (lesa- endursegja- spyrja- draga saman).
Grundvöllur góðs lesskilnings er góður orðaforði og skilningur á lykilhugtökum texta. Því höfum við farið í markvissa vinnu með hugtök og orðaforða með nemendum. Þessa orðavinnu vinna nemendur ýmist í pörum eða í hópum (Orð af orði). Markviss notkun hugtakakorta er hluti af starfi okkar. Við teljum hugtakakort góða leið til að bæta lesskilning því þau auðvelda nemendum að skrá þekkingu sína á myndrænan hátt. Þá eru nemendum kenndar ákveðnar minnisaðferðir og reynt að hjálpa þeim við að finna leiðir til að festa það sem þeir lesa í minni sínu.
Allir geta bætt lestur sinn og lesskilning. Því teljum við mikilvægt að hjálpa sérhverjum nemanda við að finna þá aðferð sem hentar honum best.

Heimspekileg umræða í skólastofunni

Jón Thoroddsen,kennari við Laugalækjarskóla

Í þessu erindi mun Jón Thoroddsen gera grein fyrir tilraunum sínum með heimspekilegar umræður á unglingastigi. Hann mun drepa á spurningatækni sína og nauðsyn þess að hún spretti úr reynsluheimi unglinga sem gerir námsbækur óþarfar. Að auki mun Jón gera grein fyrir möguleikum til að útfæra þessa tækni í bókleg fög. Hann mun taka dæmi úr þjóðfélagsfræði sem hann hefur verið að prófa sig áfram með í gagnrýnum umræðum.
Að erindi loknu vonast Jón til að fá málstofugesti til að skoða með sér fleiri fög til að geta beitt gagnrýnum umræðum við kennslu þeirra. Með því verður gerð tilraun til nokkurs konar heimspekilegrar hugstormunar sem getur, ef vel tekst til, sýnt möguleika aðferðarinnar í verki.

Lestrarkennsla með aðferðum „beinnar kennslu“ (Direct Instruction) og þjálfun í aðgreiningu

Kolbrún Ingibjörg Jónsdóttir meistaranemi í sálfræði við HÍ og Zuilma Gabríela Sigurðardóttir, Ph.D., dósent við sálfræðideild Háskóla Íslands

Stúlku í 3. bekk sem var nánast ólæs voru kennd nöfn og hljóð allra stafa auk þess að hljóða út orð og lesa setningar með aðferðum beinnar kennslu (direct instruction). Hún hafði í tvö ár fengið fjóra sérkennslutíma á viku þar sem reynt var að kenna henni að lesa án nokkurra framfara. Hún glímdi ekki við neinn annan vanda eða röskun. Áður en þjálfun hófst þekkti hún hljóð um helmings íslenskra stafa en var ekki fær um að lesa orð né setningar. Áður óþekktar framfarir urðu með sex vikna þjálfun sem hófst á annasömum tíma á árinu og stóð yfir í jólafríinu. Kennslustundir voru 80-120 mínútur á dag alla daga vikunnar.

Bein kennsla er kennsluaðferð sem var þróuð í Bandaríkjunum á 7. áratug síðustu aldar af Sigfried Engelman og Wesley Becker. Þær megindlegu rannsóknir síðustu áratuga sem hafa rannsakað áhrif og árangur aðferðarinnar hafa endurtekið sýnt fram á að hún er mjög árangursrík kennsluaðferð fyrir alla þá grunnfærni sem kennd er í grunnskólum. Í námi kennara á Íslandi eru aðferðir beinnar kennslu ekki kenndar og því er að aðferðin svo til óþekkt hér á landi.

Byrjum sólarmegin: Snemmtæk atferlisíhlutun íslenskra dreifbýlisbarna með frávik í þroska

Kristín Guðmundsdóttir, M.S., BCBA, atferlisfræðingur og lektor í sálfræði við Háskólann á Akureyri og doktorsnemi í sálfræði við Háskóla Íslands
Shahla Ala‘i-Rosales, Ph.D., BCBA-D, Assistant Professor, University of North Texas
Zuilma Gabríela Sigurðardóttir, Ph.D., dósent við sálfræðideild Háskóla Íslands

Fötlun barna með frávik í þroska getur skert lífsgæði þeirra og fjölskyldu og möguleika þeirra á þátttöku í samfélaginu. En hægt er að auka lífsgæði barnanna með því að kenna þeim gagnlega færni og draga úr óæskilegri hegðun með kennslu sem byggir á aðferðum atferlisgreiningar (Eikeseth, 2009; Lucyshyn, Horner, Dunlap, Albin and Ben, 2002; National Autism Center, 2009). Í slíkri kennslu gegna kennarar og foreldrar mikilvægu hlutverki svo að hún beri árangur. Mikill skortur er hins vegar á sérfræðiþekkingu og handleiðslu á þessu sviði á Íslandi, ekki síst á landsbyggðinni.

Í fyrirlestrinum verður rannsókn á íslenskri staðfærslu atferlisráðgjafar fyrir börn með frávik í þroska, foreldra þeirra og kennara lýst. Þátttakendur eru fjölskyldur og kennarar 4-6 ára barna með þroskaraskanir sem búa í dreifbýli á Íslandi. Íhlutunin byggir á kennsluaðferðum atferlisráðgjafarinnar Sunny Starts (Ala‘i-Rosales o.fl., 2009) þar sem foreldrum er kennt að efla samskiptafærni barna sinna. Íslenska staðfærslan mun jafnframt felast í þjálfun og ráðgjöf til kennara barnanna og markmiðið er að veita ráðgjöf að stórum hluta með aðferðum fjarkennslu. Rætt verður hvernig verkefnið mun stuðla að sérhæfðri þekkingu á Íslandi á sviði atferlisgreiningar og fjarkennslu og efla notkun foreldra og kennara á sannreyndum aðferðum við snemmtæka íhlutun íslenskra dreifbýlisbarna.

Sjónarmið kennara varðandi hlutdeild foreldra í grunnskólastarfi

Kristín Jónsdóttir, lektor á Menntavísindasviði Háskóla Íslands

Foreldrar og starfsmenn grunnskóla eiga sameiginlegra hagsmuna að gæta sem eru heill og hamingja nemenda á tíu ára langri skólagöngu skyldunáms. Þrátt fyrir það reynist oft erfitt að stilla saman strengi og hlutdeild foreldra í grunnskólastarfi er mismunandi og mismikil milli skóla.

Rannsóknarverkefnið Starfshættir í grunnskólum nær til tuttugu skóla í fjórum sveitarfélögum á Íslandi. Meðal viðfangsefna er að varpa ljósi á tengsl heimila og skóla og athuga hvernig samstarfi er háttað milli kennara og foreldra. Starfsfólk grunnskólanna í Starfsháttarannsókninni svaraði fjórum spurningakönnunum veturinn 2009-2010. Þeir voru að hluta sameiginlegir og að hluta til mismunandi eftir því til hvaða hópa spurningum var beint, þ.e. til stjórnenda, allra kennara, þroskaþjálfa eða umsjónarkennara.

Niðurstöður spurningakannananna um tengsl heimila og skóla verða kynntar, til dæmis hversu æskilegt starfsfólk skóla telur að foreldrar taki þátt í skólanámskrárgerð og námsmati, sinni sjálfboðaliðastarfi innan skólans eða komi í óvæntar heimsóknir. Sérstaklega verður fjallað um viðhorf umsjónarkennara til foreldrasamstarfs, svo sem um hvaða kröfur foreldrar geri til einstaklingsmiðunar í námi barna sinna og hversu auðvelt eða erfitt foreldrasamstarf sé að þeirra mati.

Hvernig geta nemendur orðið virkir í náttúrufræðinámi?

Ólafur Örn Pálmarsson, náttúrufræðikennari við Laugalækjaskóla

Fjallað verður um hvernig hægt er að virkja alla nemendur í náttúrufræðinámi með fjölbreyttum og ólíkum verkefnum á unglingastigi. Kynntar verða ólíkar kennslufræðilegar nálganir að viðfangsefnunum náttúrufræðinámsins með það að markmiði að glæða áhuga nemandanna og virkja þá til náms. Í þessum aðferðum er aðallega notast við hópavinnu og verklega kennslu. Viðfangsefni hópavinnunar eru mjög fjölbreytt en meðal verkefna eru bæklingagerð um kjarnorku, val um umfjöllunarefni úr Lifandi vísindum, lestextar af Vísindavefnum og dagblöðum, orðahlutaleikir en jafnframt verða kynnt góð einstaklingsmiðuð verkefni eins og gerð hugtakakorta og sýnd dæmi um notkun þeirra. Fjallað verður um mikilvægi orðaforðakennslu í náttúrufræði og fjallað um orð sem reynast nemendum erfið.
Í lokin verða tekin dæmi um einfaldar verklegar æfingar sem kennarar geta framkvæmt með nemendum sínum.

Samræður við kennara um menntandi skólastarf

Rúnar Sigþórsson, prófessor við kennaradeild HA

Hugmundir um að námsreynsla sé misjafnlega menntandi eru ekki nýjar af nálinni. Því má halda fram að það sé hlutverk kennara og skóla að skapa nemendum reynslu sem þroskar þá og býr þá undir að taka þátt í samfélagi framtíðarinnar. Því má einnig halda fram að tilraunir til að marka skólastarfi nýja stefnu verði að byggjast á skýrri sýn á hvers eðlis námsreynsla nemenda eigi að vera, hvers konar kennslutilhögun og viðfangsefni stuðli að slíkri reynslu og hvers konar skólaþróun sé líkleg til að skila árangri.

Í málstofunni verður athygli þátttakenda dregin að meginmarkmiðum nýrra draga að Aðalnámskrá leikskóla, grunnsóla, framhaldsskóla og þeirri sýn á menntandi skólastarf sem lesa má úr umfjöllun námskránna um grunnþætti menntunar og lykilhæfni. Þessi markmið verða sett í samhengi við fyrstu niðurstöður um tilhögun kennslu og viðfangsefni nemenda úr rannsókninniStarfshættir í grunnskólum, en hún er gerð 20 íslenskum grunnskólum.

Í málstofunni þessar niðurstöður ræddar í ljósi nýrrar menntastefnu stjórnvalda og hugmynda um menntandi skólastarf. Efnt verður til samræðna við þátttakendur um hvað einkenni slíkt skólastarf, hvers konar þróunarstarf sé líklegt til að efla menntandi reynsluskilyrði kennara og nemenda og hvernig unnt sé að hagnýta niðurstöður rannsókna á borð við Starfsháttarannsóknina í því skyni.

Forystuhæfni nemenda í samhengi við forystuhæfni kennara og almenna skólaþróun

Sigríður Margrét Sigurðardóttir, aðjúnkt við Háskólann á Akureyri

Forystuhæfni nemenda vísar til þáttar nemenda í forystuhæfni skóla en hugtakið forystuhæfni skóla felur m.a. í sér sameiginlega forystu og nám þeirra hópa sem mynda skólasamfélag. Málstofan byggir á niðurstöðum eigindlegrar meistaraprófsrannsóknar sem unnin var 2008–2009 í einum grunnskóla. Markmiðið var m.a. að meta forystuhæfni skólans og einstakra hópa innan hans og tengsl þessa við almenna skólaþróun. Gögnum var safnað með viðtölum, vettvangsathugunum, spurningakönnun og skjalrýni og þátttakendur valdir úr öllum hópum skólasamfélagsins.
Meginniðurstaða rannsóknarinnar, sem snýr að forystuhæfni nemenda, var að hún hefði aukist samhliða aukinni forystuhæfni kennara og almennri skólaþróun í skólanum. Fram kom að þrátt fyrir það var forystuhæfni nemenda meiri í þáttum er snéru að félagslegum hliðum en námslegum. Fjallað verður um þessa þætti og rætt um leiðir til að auka forystuhæfni nemenda.

Heilsueflandi skóli

Sigurbjörg Hvönn Kristjánsdóttir, deildarstjóri verkefna við Egilsstaðaskóla

Egilsstaðaskóli hefur verið þátttakandi í þróunarverkefninu Heilsueflandi skóli síðustu ár. Verkefnið er Evrópskt samstarfsverkefni um 40 landa og heldur Lýðheilsustöð utan um verkefnið hér á Íslandi. Haustið 2008 fékk Lýðheilsustöð Egilsstaðaskóla í samstarf um að þróa og staðfæra reglur, gátlista og inngönguskilyrði að íslenskum aðstæðum. Verkefnið miðar að því að efla vitund og áhuga starfsfólks og nemenda á heilsueflingu þar sem lögð er rík áhersla á samstarf við foreldra og samfélagið.

Markmiðið er að skóli setji sér heildræna stefnu um heilsueflandi skólastarf, ásamt tímasettri aðgerðaáætlun og skólanámskrá sem tekur mið af stefnunni.
Egilsstaðskóli hefur unnið markvisst að heilsueflingu með vitundarvakningu að leiðarljósi innan veggja skólans sem nær bæði til nemenda og starfsfólks. Staðið hefur verið fyrir ýmsum viðburðum, vinnufundum og fræðslufundum. Búið hefur verið til fræðsluefni sem hefur verið dreift og kynnt í skólanum og inn á heimili nemenda. Einnig er reglulega gerðar ýmsar kannanir á líðan, hreyfingu og matarræði hjá nemendum sem og starfsfólki. Mikil ánægja er með verkefnið og má sjá bættan árangur m.a. í HBSC könnuninni.
Nú er verkefnið tilbúið og fleiri skólar geta sótt um að gerast þátttakendur að verkefninu heilsueflandi skóli.

Samfélag jafningja

Svava Björg Mörk, leikskólakennari og stjórnandi við ungbarnaleikskólann Bjarma Hafnarfirði

Í málstofunni verður sagt frá starfendarannsókn á uppbyggingu lærdómssamfélags í ungbarnaleikskólanum Bjarma í Hafnarfirði. Markmið rannsóknarinnar var að kanna hvernig hægt væri að byggja upp lærdómssamfélag, sem starfar í anda Reggio Emilia, með því að innleiða skólagreindir MacGilchrist og félaga (MacGilchrist o.fl., 2004). Einnig beindist rannsóknin að því að kanna hvers konar forysta hentar við að innleiða greindirnar.
Meginniðurstöður rannsóknarinnar sýndu að skólagreindir MacGilchrist og félaga væru vel til þess fallnar að byggja upp lærdómssamfélag sem starfar í anda Reggio Emilia. Kennarar efldust sem fagmenn með því að ígrunda eigið starf. Í niðurstöðunum kom fram að skólasamfélagið lagði áherslu á samræður, samvinnu, dreifða forystu, dreifða ábyrgð, traust, umhyggju og virðingu en það eru allt þættir sem einkenna lærdómssamfélög. Einnig sýndu niðurstöður að jöfn tækifæri til náms og þekkingaröflun væru nauðsynleg kennarasamfélaginu til að byggja upp samfélag sem lærir.

Athafnamiðað nám - stærðfræði yngri barna

Þóra Rósa Geirsdóttir, sérfræðingur við Miðstöð skólaþróunar HA

Kennsluhættir í stærðfræði sem taka hefðbundnar kennslubækur grunnskólans úr aðalhlutverki og færa það hlutverk til kennarans sjálfs er undirtónn málstofunnar. Fjallað verður um leiðir til að stíga þau skref og skipulag kennslustunda sem taka mið af athafnamiðuðu námi. Lögð verður áhersla á að þátttakendur nái að sjái fyrir sér kennslustund í stærðfræði sem einkennist af leik, samvinnu nemenda, rannsóknum og lausnaleit. Í umræðunni verða færð fram rök fyrir mikilvægi þess að breyta hefðbundnum kennsluháttum í stærðfræði og þátttakendur fá tækifæri á að ræða hindranir á þeirri leið ef einhverjar eru. Kynntar verða hugmyndir að þróunarverkefnum í stærðfræði bæði fyrir leik- og grunnskóla.