Háskólinn á Akureyri

Að efla manneðlið í heild sinni - Lýðræðislegt samstarf nemenda, sjálfstæð hugsun nemenda og hæfni til samstarfs við aðra

Heiti ráðstefnunnar er sótt til fræðimannsins og menntafrömuðarins Guðmundar Finnbogasonar en í bók sinni, Lýðmenntun, segir hann:

Menntunin getur ekki verið fólgin í einhliða æfingu vissra krafta, hún verður að efla manneðlið í heild sinni, hún verður að koma á samræmi milli allra líkams- og sálarafla mannsins, æfa kraftana þannig að þeir vinni saman í réttum hlutföllum, þ.e. þannig, að þeir geti afkastað sem mestu og eflist þó jafnframt allir og styrkist og verði þannig færari og færari um að afkasta meiru ... Kraftar mælast við það hverju þeir fá afkastað, og menntunarstig manna sýnir sig í því hvernig þeir eru því vaxnir er heimtað verður af þeim sem mönnum(bls. 32).[1]

Megintilgangur ráðstefnunnar er að fjalla um eflingu manneðlisins á grundvelli lýðræðislegs samstarfs í skólum, sjálfstæðrar hugsunar nemenda og hæfni þeirra til samstarfs við aðra. Spurt er: Hvað gerist ef við hlustum á nemendur á þann hátt að sjónarmið þeirra skipti máli í kynningu og framkvæmd umbóta í skólum?

Í markmiðsgreinum laga um leikskóla og grunnskóla er kveðið á um það að starfshættir skólanna skulu mótast af umburðarlyndi og kærleika, kristinni arfleifð íslenskrar menningar, jafnrétti, lýðræðislegu samstarfi, ábyrgð, umhyggju, sáttfýsi og virðingu fyrir manngildi. Jafnframt segir þar að skólastarfið skuli leggja grundvöll að frum­kvæði og sjálfstæðri hugsun nemenda og þjálfa hæfni þeirra til samstarfs við aðra. Á sama hátt er það hlutverk framhalds­skólans að stuðla að alhliða þroska allra nemenda og virkri þátttöku í lýðræðisþjóðfélagi. Á þann hátt verða nemendur best „því vaxnir er heimtað verður af þeim sem mönnum.“ Forsenda þátttöku í lýðræðisþjóð­félagi er meðvitaður og ábyrgur einstaklingur sem hefur til að bera víðsýni, sjálfs­öryggi, öguð og sjálfstæð vinnubrögð, gagnrýna hugsun, hæfni til að meta menningar­leg gildi og vilja til að sækja sífellt eftir aukinni þekkingu. Barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna kveður á um það að aðildarríki skulu tryggja barni sem myndað getur eigin skoðanir rétt til að láta þær frjálslega í ljós í öllum málum sem það varða, og skal tekið réttmætt tillit til skoðana þess í samræmi við aldur þess og þroska.

Menntun og lýðræði eru nátengdar hugmyndir. Fræðimenn líta á menntun sem grund­vallarþátt lýðræðisins svo það geti þrifist. Þessi tvö hugtök vísa til þeirra þátta í samfélögum okkar sem við látum okkur mestu um varða. Í lýðræði á allt vald rætur í vilja almennings. En hver er vilji almennings, hvernig mótast hann og hvernig birtist hann? Stofnanir lýðræðisríkis þurfa að vera þannig að vilji almennings geti birst og náð fram að ganga. Það gerist venjulega með tvennum hætti, í gegnum fulltrúa sem almenningur velur eða beint í almennum atkvæðagreiðslum. Það er grunnatriði lýðræðis að fulltrúar og stjórnkerfið hlusti á óskir almennings og taki tillit til sjónarmiða hans og óska, eftir því sem mögulegt er.

Eitt af mikilvægum hlutverkum uppalenda við að örva þroska barna er að hlusta gaum­gæfilega á þau, hlusta eftir röddum þeirra. Rudduck, Day og Wallace[2](1997) halda því fram að láti kennarar sig virkni nemenda og tækifæri í raun varða verði þróun skóla að taka mið af sjónarmiðum þeirra. Aukin fjölbreytni í samfélögum, háþróaðir samskiptamiðlar, hærri menntunar­staða og mikilvægi vísinda og annarrar sérfræði­þekkingar eykur nauðsyn mennt­unar á lýðræðislegum færniþáttum s.s. umræðu, samkomulags og sameiginlegs skilnings. Sigrún Aðalbjarnardóttir[3]segir að alltof oft ráðskist fullorðnir með börn, leiti ekki eftir skoðunum þeirra og gefi þeim ekki tækifæri til að skýra sjónarmið sín. Þetta sé spurningin um virðingu fyrir vitsmunum og tilfinningum barna.

Skólar eiga að örva lýðræðislega þátttöku og ígrundun meðal nemenda í því skyni að efla alhliða menntun þeirra og hvetja þá til starfa sem gerir þau fær um að vinna gegn ranglæti og þróa samfélag okkar fyrir alla. Skólar þurfa að verða samfélög þar sem allir geta tekið þátt, nemendur, kennarar, stjórnendur og aðrir starfsmenn og sameiginlegar ákvarðanir endurspegla vilja sem flestra. 

[1]Guðmundur Finnbogason. (1994). Lýðmenntun. Hugleiðingar og tillögur (2. útgáfa). Reykjavík: Rannsóknastofnun Kennaraháskóla Íslands.

[2]Rudduck, J., Day, J. og Wallace, G. (1997). Students' perspectives on school improvement. ASCD Yearbook.

[3]Sigrún Aðalbjarnardóttir. (2007). Virðing og umhyggja. Ákall 21. aldar. Reykjavík, Heimskringla.